Ayrılığın İçinden Bir Ses: Shirin Neshat’ın Turbulent Eseri Üzerine

Bir kadın karanlık bir sahnede duruyor. Karşısında kimse yok. Bir başka ekranda ise bir erkek, kendisini dinleyen kalabalığın karşısında şarkı söylüyor. Sesi salona yayılıyor; sözcükleri tanınabilir, şarkısı karşılık buluyor. Performansının sonunda alkışlar yükseliyor. Kadın ise boşluğa söylüyor. Önce sessizce, sonra giderek yükselen bir sesle. Sözcüklerin yerini nefes, çığlık, inilti ve müzikal bir doğaçlama alıyor. Sanki kadın bir şarkıyı icra etmekten çok, bedeninin içinde biriken ve henüz söze dönüşmemiş bir şeyi dışarıya çıkarıyor.

Shirin Neshat'ın 1998 tarihli Turbulent ( https://www.youtube.com/watch?v=VCAssCuOGls&list=RDVCAssCuOGls&start_radio=1) iki kanallı video yerleştirmesi, ilk bakışta kadın ve erkek arasındaki toplumsal farklılığı görünür kılar. Erkek kamusal alanda konuşabilir, söyleyebilir, dinlenebilir; kadın ise aynı alanın dışında bırakılmıştır. Erkek seyirciler tarafından çevrelenmişken kadın tek başınadır. Fakat eserin karşısında biraz daha uzun kaldığımızda, bu karşıtlığın başka bir soruya açıldığını fark ederiz: Bir insan, kendisinden ayrıldığı bir ötekinin karşısında kendi sesini nasıl bulur? Bu soru bizi toplumsal alandan daha erken bir yere daha götürür. Anne bedenine. Çünkü insanın ilk ayrılıklarından biri, sadece dünyaya geldiği anda değil, kendisini ilk kez annesinden ayrı bir beden olarak deneyimlemeye başladığı anda da gerçekleşir. Ve bu ayrılık, yalnızca bir kayıp değildir. Aynı zamanda öznenin başlangıcıdır.

Bebek dünyaya geldiğinde henüz kendisini anneden bütünüyle ayrı bir varlık olarak deneyimlemez. Yaşamı başka bir beden ile kurduğu ilişkiye bağlıdır. Beslenme, sıcaklık, dokunma, koku, ritim ve ses aracılığıyla dünya bebeğe önce annenin bedeni üzerinden gelir. Bu nedenle anne bedeni, bebeğin karşılaştığı ilk ötekidir. Fakat “öteki” olması için önce ayrılık gerekir. Bebeğin ruhsal gelişiminin önemli bir kısmı, başlangıçta birbirinden ayrılması güç olan “ben” ve “sen”in giderek farklılaşmasıyla ilgilidir. Kendi bedeninin sınırlarını hissedebilmek, içerisi ile dışarısı arasındaki farkı kurabilmek ve bir başkasının kendisinden farklı bir varlık olduğunu deneyimlemek zaman içinde oluşur. Sigmund Freud'un benliği öncelikle bedensel bir benlik olarak düşünmesi bu açıdan önemlidir. Benlik, yalnızca zihinsel bir fikir olarak kurulmaz; beden üzerinden hissedilir. Öyleyse ilk ayrılık aynı zamanda bedensel bir ayrılıktır. Annenin bedeninden ayrılmak, kendi bedeninin sınırlarını bulmaya başlamaktır. Ama anne bedeni yalnızca yaşamın ve beslenmenin kaynağı değildir. Aynı zamanda bilinmeyendir.

Melanie Klein'ın erken dönem düşüncesinde bebeğin anne bedenine yönelik fantezileri yoğun ve çelişkilidir. Bebek anne bedenini yalnızca kendisini besleyen bir beden olarak deneyimlemez. Annenin bedeninin içinde bir şeyler olduğunu düşünür; orada kendisine ait olmayan, anlayamadığı, merak ettiği ve arzuladığı bir dünya vardır. Anne bedeni bu anlamda ilk gizemlerden biridir. Bebek için anne hem tanıdık hem yabancıdır. Hem güvenli hem de zaman zaman korkutucudur. Hem sevilen hem öfkelenilen bir nesnedir. Donald Meltzer'in düşüncesinde de annenin bedeninin bebeğin karşısında yalnızca görünen güzelliğiyle değil, anlamakta zorlandığı gizemli iç dünyasıyla bulunduğunu görürüz.

Belki Turbulent eserindeki kadın bedeninin yarattığı etkinin bir tarafını buradan düşünebiliriz. Kadın sahnededir ama kendisini bütünüyle açıklamaz. Beden vardır. Ses vardır. Fakat anlam hemen gelmez. Beden konuşmaktadır; ama henüz söze dönüşmemiştir. Bu yüzden kadın şarkıcının sesi yalnızca bir müzik performansı olarak dinlenmez. İzleyici, sesi anlamlandırmaya çalışırken aynı zamanda onun yarattığı duygusal etkiye maruz kalır. Ses bize bir şey anlatmaktan çok, bizi bir şeyin içine doğru çekmektedir.

Erkek şarkıcının sesi sembolik bir dünyanın içindedir. Sözleri vardır, şiiri vardır, kültürel bir bağlamı vardır. Onu dinleyen insanlar vardır. Kadının sesi ise başka bir yerde durur. Sözcüklerin öncesinde. Nefeste, boğazda, bedenin ritminde, çığlıkta, tekrarda. Bion'un düşüncesi burada önemli bir düşünme alanı açar. Bebek için başlangıçta henüz düşünceye dönüşmemiş, ham ve parçalı duygusal deneyimler vardır. Bunların düşünülebilir hale gelebilmesi için bir dönüşüm sürecine ihtiyaç duyulur. Ruhsal yaşamın oluşması, yalnızca bir şeyler yaşamakla değil, yaşananların zamanla düşünülebilir ve anlamlandırılabilir hale gelmesiyle mümkündür.

Turbulent eserindeki kadın sesini bu açıdan düşündüğümüzde, onun sesi sanki henüz tamamlanmamış bir ruhsal deneyimin taşıyıcısı gibidir. Henüz cümle değildir. Ama tamamen sessizlik de değildir. Tam da ikisinin arasındadır. Ve belki bu yüzden rahatsız edici olduğu kadar etkileyicidir. Çünkü hepimizin ruhsal yaşamında söze dökülememiş olan bir şeyler vardır. Bazen bir duyguyu biliriz ama adını koyamayız. Bazen yalnızca bedenimiz bilir. Boğazımız düğümlenir, nefesimiz değişir, ağlamak gelir, bağırmak isteriz ama ne söylemek istediğimizi henüz bilmiyoruzdur. Belki kadın şarkıcının sesi tam da böyle bir yere dokunur: henüz söylenemeyenin sesine.

Bion'un “çalkantı” fikri burada eserin adına da başka bir anlam kazandırır. Turbulent. Çalkantılı. Huzursuz. Durağan olmayan. Fakat çalkantıyı yalnızca bir bozulma olarak düşünmek gerekmez. İki kişi karşılaştığında bir çalkantı oluşabilir. Çünkü iki ayrı ruhsallık birbirine temas eder. Birinin duygusu diğerinin içinde bir şey uyandırır. Birinin bakışı diğerinin kendisini algılama biçimini değiştirir. Anne ile bebek arasındaki karşılaşma da böyledir. Bebek annenin bedenine ihtiyaç duyar ama aynı zamanda ondan ayrılmak zorundadır. Anne bebeği taşır ama bebek zaman içinde kendi ayrı varlığına dönüşür. Yakınlık ile ayrılık aynı ilişkinin içinde bulunur. Belki de insanın ilk büyük ruhsal çalkantısı budur: Birine ihtiyaç duyarken ondan ayrı olmayı öğrenmek.

Ayrılık bir kayıp mıdır? Evet. Ama yalnızca kayıp değildir. Çünkü ayrılmadan özneleşmek mümkün değildir. Çocuk anne bedeninden ayrıldıkça kendi bedenini bulur. Başkasının sesinden ayrıldıkça kendi sesini oluşturur. Başkasının arzusundan farklılaşabildikçe kendi arzusunu yaratabilir. Bu nedenle ayrılık iki yönlü bir deneyimdir. Bir şey kaybedilir ve başka bir şey kazanılır. Birlik duygusu azalır; farklılık mümkün hale gelir.

Tam da burada Klein'ın yaratıcılık üzerine düşünceleri önem kazanır. İç dünyada zarar verilmiş, kaybedilmiş veya parçalanmış olanı onarma arzusu yaratıcı süreçlerin önemli kaynaklarından biri olabilir. Yaratmak bazen yoktan bir şey meydana getirmek değildir. Bazen kaybedilmiş olanla yeniden ve yeni bir ilişki kurmaktır. Bazen geri getirilemeyecek olanı başka bir biçime dönüştürmektir. Bazen de bir zamanlar yalnızca acı olarak yaşanan şeyi bir sanat eserine dönüştürebilmektir. Bu anlamda yaratıcılık, ayrılığın karşısında verilen ruhsal yanıtlardan biri olabilir.

Kadın Turbulent eserinde tam da bunu yapıyor gibidir. Karşısında seyirci yoktur. Onu onaylayan, alkışlayan, sesine cevap veren kimse yoktur. Yine de söylemeye devam eder. İnsanın kendi sesini bulması için bir ötekine ihtiyacı vardır; fakat kendi sesini bulmak, ötekinin vereceği cevaba bütünüyle bağımlı kalmaktan ayrılmayı da gerektirir. Bebek ilk seslerini ötekinin yanıtı sayesinde anlamlandırır. Çocuk konuşmayı başkasının konuşmasını dinleyerek öğrenir. Bir insan kendisini, çoğu zaman başka birinin bakışında görür. Ama bütün bunlardan sonra bir noktada kendi sesinin sorumluluğunu sahiplenmesi gerekmektedir. Kadının boş salonda söylemesi bu nedenle yalnızca yalnızlık değildir. Aynı zamanda bir ayrışma hareketidir. “Beni duyacak biri var mı?” sorusunun kesin cevabını beklemeden ses çıkarmaktır.

Laplanche'ın düşüncesi de burada önemli bir katman ekler. Bebek, yetişkin ötekinden gelen mesajlarla karşılaşır. Ancak yetişkinin verdiği mesajlar hiçbir zaman tamamen açık ve çözülebilir değildir. Yetişkinin kendi bilinçdışı arzuları, bakışları ve duyguları da bu mesajların içine karışır. Çocuk, kendisine yönelen bu fazlalığı anlamlandırmaya çalışır. Dolayısıyla insanın ruhsallığının başlangıcında yalnızca “ben” yoktur. Ben, ötekinin gizemli mesajlarıyla karşılaşmanın içinden oluşur.

Belki de bu nedenle kendi sesimizi bulmak, ötekinden bütünüyle bağımsız bir ses keşfetmek anlamına gelmez. Tam tersine. Kendi sesimizin içinde başkalarının sesleri de vardır. Annenin sesi, babanın sesi, çocukken duyduklarımız, bize söylenenler, söylenmeyenler, bize yöneltilen arzular, bizi tanımlayan kelimeler ve bütün bunların arasından yavaş yavaş bir ses seçmeye çalışırız. Bize ait olan sesi.

Turbulent eserinde erkek şarkıcının kadının sesini dinlemeye başlaması bu yüzden önemlidir. Başlangıçta erkek kendi alanının merkezindedir. Kalabalık onu izler. Onun sesi kültürel olarak tanınabilir bir biçimde dolaşıma girer. Sonra kadın konuşmaya başlar. Ve erkeğin bakışı ona yönelir. Bu yalnızca bir “kadının da konuşması” değildir. Kadının sesi, erkeğin kurduğu sembolik alanın dışından gelir. Bu yüzden onda hem merak hem de huzursuzluk yaratabilecek bir karşılaşma vardır. Ötekinin sesini gerçekten duymak, onun bizim bildiğimiz sınırlar içinde kalmayacak olmasını kabul etmek anlamına gelir. Karşılaşma burada çalkantılı hale gelir. Çünkü öteki gerçekten öteki olduğunda, onu tamamen tanımlayamayız. Onu kontrol edemeyiz. Onu kendimize tercüme ederek bütünüyle tüketemeyiz. Belki de kadın şarkıcının sesi tam da bu nedenle bu kadar güçlüdür: Anlaşılmayı bekleyen bir şey olmaktan çok, karşısındakini de dönüştüren bir şeydir.

Turbulent eserinin anne bedeni ve ayrılık üzerinden okunması, Neshat'ın kendi yaşam öyküsü düşünüldüğünde başka bir anlam kazanır. Neshat İran'dan genç yaşta ayrılmış, 1979 İran Devrimi sonrasında uzun yıllar ülkesinden uzakta yaşamış ve 1990da İran'a geri dönmüştür. Ancak geri döndüğü İran, bıraktığı memleketi değildir. Bu çok basit gibi görünen cümle, aslında eserin ruhsal zeminini anlamak açısından önemlidir: İnsan bazen eve döner ve evinin artık aynı ev olmadığını fark eder. Fakat bunun bir de diğer tarafı vardır: Eve dönen kişi de artık aynı kişi değildir. Dolayısıyla dönüş, geçmişte bırakılmış olanı olduğu gibi bulmak değildir. Bir kayıpla karşılaşmaktır. Bir yabancılıkla karşılaşmaktır. Bir zamanlar ait olunan yere yeniden dönüp artık orada eskisi kadar ait hissedememektir.

Bu açıdan Neshat'ın İran'a dönüşü, anne bedenine geri dönme fantezisinin bile imkânsızlığını düşündürür. Çünkü geri dönülen beden artık aynı beden değildir. Ve geri dönen kişi de aynı kişi değildir.

Bazen eve dönmek, eve dönmekten çok geçmişin yasını tutmaktır. Çünkü geçmiş geri getirilemez. Çocuk anne bedenine geri dönemez. Yetişkin çocukluğuna geri dönemez. Göç eden kişi bıraktığı ülkeye döndüğünde, ayrıldığı ülkeyi aynen bulamaz. İnsan bazen bir ilişkinin eski haline dönmek ister ve karşısındaki kişinin de kendisinin de değiştiğini görür. Bütün bu durumlarda “dönüş”, aslında bir yeniden karşılaşmadır. Ve yeniden karşılaşma her zaman biraz çalkantı yaratır.

Neshat'ın sanatında da bu çalkantının izlerini görmek mümkündür. Kadın ve erkek, İran ve Batı, gelenek ve modernlik, içeride olmak ve dışarıda kalmak gibi karşıtlıklar sürekli birbirine yaklaşır ama tam anlamıyla birleşmez. Turbulent içinde bulunan iki ekranı da böyle çalışır. Birbirlerine bakarlar. Ama birleşmezler. Aralarında mesafe vardır.

Çünkü belki de ilişkiyi mümkün kılan şey tam olarak mesafedir. Anne ile bebeğin arasında hiçbir ayrılık olmasaydı, bebeğin ayrı bir benlik oluşturması mümkün olmazdı. İki insan birbirinin içinde bütünüyle eriseydi, biri diğerinden nasıl ayrılabilirdi? Aşkın içinde bile belli bir mesafe gerekir. Bir başkasını sevmek, onunla tamamen aynı olmak değildir. Bir başkasını anlamak, onun yerine geçmek değildir. Bir başkasına bağlanmak, kendini kaybetmek değildir. Psikanalitik açıdan özneleşmenin önemli bir tarafı, bağ kurarken farklı kalabilmektir.

Turbulentteki iki ekranın karşı karşıya durması bu açıdan çok anlamlıdır. Aralarında bir mesafe vardır. Ama bu mesafe iletişimi engellemez. Tam tersine, karşılaşmayı mümkün kılar.

Sanatın gücü tam olarak burada ortaya çıkar. Sanat bazen çözemediğimiz bir şeyi çözmez. Onu görünür kılar. Bazen bize bir cevap vermez. Bir sorunun içinde kalmamıza izin verir. Bazen kaybı ortadan kaldırmaz. Kaybın etrafında yeni bir biçim yaratır. Turbulent de ayrılığı ortadan kaldırmaz. Kadın ile erkek aynı sahnede birleşmez. Kadın boş salonda olmaya devam eder. Erkek kendi ekranında kalır. Ama sesler birbirine ulaşır. Bu çok önemli bir farktır. Birleşme gerçekleşmez; karşılaşma gerçekleşir. Belki olgunlaşmanın kendisi de budur. Birleşmek değil. Ayrı kalırken ilişki kurabilmek.

Bion'un çalkantı kavramına yeniden döndüğümüzde, Turbulentin adı başka türlü okunabilir. Çalkantı yalnızca bir bozulma değildir. Bazen yeni bir ruhsal düzenin oluşmasından hemen önce gelen belirsizliktir. Bebek için dünya çalkantılıdır. Çünkü anne hem vardır hem yoktur. Hem yakındır hem ayrıdır. Hem tanıdıktır hem gizemlidir. Yetişkin için de bazı dönemler böyledir. Bir ilişki biter. Bir ülke değişir. Bir ev terk edilir. Bir beden değişir. Bir kimlik sorgulanır. Bir geçmiş artık eskisi gibi taşınamaz hale gelir. İnsan ne olduğunu henüz bilmiyordur. Ama eskisi gibi de değildir. Tam bu ara bölgede yaratıcılık ortaya çıkabilir. Çünkü eski anlamlar artık yetmiyordur. Yeni anlam ise henüz oluşmamıştır.

Belki Turbulent'i izledikten sonra geriye kalan en önemli soru, kadının neden sözsüz şarkı söylediği değildir. Daha çok şu olabilir: Kendi sesimizi bulmak ne demektir?

Kendi sesimizi bulmak, hiç kimseden etkilenmemiş, tamamen “bize ait” saf bir ses bulmak değildir. Böyle bir ses belki de hiçbir zaman yoktur. Kendi sesimiz, içimizde taşıdığımız bütün öteki seslerin arasından farklılaşarak oluşur. Önce başkasının sesini duyarız. Sonra ona cevap veririz. Bir süre onun sözleriyle konuşuruz. Sonra bazı sözleri bırakırız. Bazılarını içselleştiririz. Bazılarına karşı çıkarız. Bazılarını dönüştürürüz. Ve sonunda kendi sesimizi oluştururuz. Bu nedenle özneleşme bir anda gerçekleşen bir olay değil, sürekli devam eden bir ayrışma hareketidir.

Turbulent'in başında kadın yalnızdır. Ama eser ilerledikçe yalnızlığı değişir. Çünkü sesi karşıya ulaşır. Erkek onu duyar. İzleyici onu duyar. Biz onu duyarız. Boş salonda başlayan ses, başka bir ekrana geçer. Ve böylece ayrılık ortadan kalkmadan bir bağ kurulmuş olur.

Belki de bu, eserin en incelikli tarafıdır. Kadın sesini bulmak için erkek gibi konuşmak zorunda değildir. Erkeğin alanına girip onun kurallarını tekrarlamak zorunda değildir. Kendi sesini kendi bedeninden çıkarır. Ve o ses, sonunda ötekine ulaşır. Böylece kendi sesini bulmak ile başkasına ulaşmak arasında bir karşıtlık olmadığını görürüz. Tam tersine: Kendi sesimizi bulabildiğimiz ölçüde gerçekten karşılaşabiliriz.

Anne bedeninden ayrılmak, ilk bakışta bir kayıp hikâyesidir. Ama aynı zamanda öznenin doğuşudur. Bir beden diğerinden ayrılır. Bir ses diğerinden ayrılır. Bir arzu başka bir arzudan farklılaşır. Bir insan, kendisini taşıyan ötekinden uzaklaşırken kendi sınırlarını keşfetmeye başlar. Fakat ayrılık hiçbir zaman bütünüyle kopuş anlamına gelmez. Öteki içimizde kalır. Onun sesi içimizde yaşamaya devam eder. Onun bize bıraktığı mesajlar, bakışlar ve arzular ruhsallığımızın parçaları haline gelir.

Bu nedenle insan kendi sesini bulurken aslında yalnızca kendisini değil, içinde taşıdığı bütün ötekileri de yeniden düzenler. Belki sanat da tam burada başlar. İçimizde birbirine karışmış sesleri birbirinden ayırmaya ve sonra onları yeni bir biçimde bir araya getirmeye başladığımız yerde.

Shirin Neshat'ın Turbulent'i bizi böyle bir ara bölgede bırakır. Ne tamamen birleşmişizdir ne tamamen ayrılmış. Ne bütünüyle susmuşuzdur ne de kendimizi bütünüyle anlatabiliriz. İki ekran birbirine bakmaya devam eder. Aralarında bir mesafe vardır. Ve o mesafenin içinden bir ses yükselir. Bedensel, tekinsiz, bazen öfkeli, bazen kırılgan, henüz tam olarak söze dönüşmemiş ama yine de karşıya ulaşan bir ses.

Belki de kendi sesimizi bulmak biraz budur: Ötekinden ayrılabilmek ama ötekini kaybetmeden. Boşluğu hemen doldurmaya çalışmadan onun içinde kalabilmek. Henüz anlamlandıramadığımız şeyi taşıyabilmek. Ve sonunda, kendi bedenimizden çıkan sesi yeniden dünyaya gönderebilmek.

Çünkü bazı ayrılıklar bizi yalnızca bir şeyden uzaklaştırmaz. Bizi kendimize doğru da götürür. Ve insanın kendi yaşamının öznesi olmaya başlaması, tam da bu çalkantılı yerde gerçekleşir: Bir başkasından ayrıldığımız, fakat onunla ilişkimizi kaybetmediğimiz yerde. Özeti sunulan kaynak metin: Sivri, M. T. (2024). Anne bedeniyle “çalkantılı” karşılaşma: Anne bedeninden “çalkantılı” ayrılık. İçinde D. A. Kırcalı (Der.), Ayrılık (ss. 65–72). İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. Kaynak Video: https://www.youtube.com/watch?v=VCAssCuOGls&list=RDVCAssCuOGls&start_radio=1