Bir Kimse Nasıl Olunur? Öykünme, Özdeşleşme ve Kimliğin Oluşumu

Kendimizi nasıl tanımlarız ve bize ait hissettiğimiz özellikler nasıl oluşur? Öykünme, özdeşleşme ve kimlik arasındaki ilişkiyi psikanalitik bir perspektiften ele alan bu yazı, başkalarıyla kurduğumuz ilişkilerin benliğimizin oluşumuna nasıl katıldığını ve kimliğin zaman içinde nasıl değişebildiğini tartışıyor. Kendimizde bize ait hissettiğimiz özellikler nasıl oluşur? Başkalarından ne alır, neyi içselleştirir ve zaman içinde bunlarla nasıl bir ilişki kurarız? Psikanalitik açıdan kimlik, yalnızca kendimiz hakkında sahip olduğumuz bir düşünce değil, ilişkilerimizin de katıldığı bir oluşum sürecidir.

Kendimizi tanımlarken çoğu zaman belirli özelliklerden, tercihlerden ve davranışlardan söz ederiz. Bazılarını kendimize ait hisseder, bazılarını ise zamanla edindiğimizi düşünürüz. Bazen bir başkasına benzemek ister, bazen de ona benzememek için çaba gösteririz. Peki, başkalarından aldığımız özelliklerle aramızdaki ilişki nasıl kurulur? Birine benzemekle onunla özdeşleşmek aynı şey midir?

Talat Parman, Psikanaliz Defterleri 14: Özdeşleşme ve Kimlik içinde yer alan “Bir Kimse Nasıl Olunur? Öykünmeden Özdeşleşmeye Kimlik Oluşumu” başlıklı bölümünde bu soruları öykünme, özdeşleşme ve kimlik arasındaki ilişki üzerinden ele alır. Bu kavramlar, benliğin başkalarıyla kurulan ilişkiler içinde nasıl oluştuğunu ve kişinin zamanla kendine özgü bir kimlik geliştirmesini düşünmek için önemli bir çerçeve sunar.

Öykünme: Bir başkasını model almak

Öykünme, bir başkasının davranışlarını, tutumlarını veya ifade biçimlerini örnek alarak tekrarlamayı içerir. Bir ergenin hayranlık duyduğu bir müzisyenin giyim tarzını benimsemesi, sevdiği bir oyuncunun konuşma biçimini taklit etmesi ya da bir arkadaş grubunun kullandığı ifadelere yönelmesi buna örnek verilebilir.

Bu örneklerde kişi, kendisi için anlam taşıyan bir başkasını model alır. Öykünme, başkasının özellikleriyle ilişki kurmanın görünür yollarından biridir. Ancak bir davranışı taklit etmek, o davranışın arkasındaki özelliklerin benliğe nasıl katıldığını tek başına açıklamaz.

Bir başkasının giyim tarzını benimsemekle onun dünyayı algılama biçimini, değerlerini veya kendisiyle kurduğu ilişkiyi benimsemek aynı şey değildir. Dolayısıyla öykünme ile özdeşleşme arasında bir ayrım yapmak gerekir.

Özdeşleşme: Başkasının özelliklerinin benliğe katılması

Özdeşleşme, bir başkasının özelliklerinin benliğin oluşumuna katıldığı daha karmaşık bir ruhsal süreçtir. Bu süreç her zaman bilinçli olarak gerçekleşmez; kişi kiminle, hangi özelliği üzerinden ve nasıl özdeşleştiğini açıkça fark etmeyebilir.

Bir sanatçının hayran olduğu bir başka sanatçının yalnızca eserlerinden değil, üretme biçiminden veya dünyaya yaklaşımından da etkilenmesi düşünülebilir. Benzer biçimde, bir kişi geçmişte ilişki kurduğu önemli bir figürün kendisine yönelik eleştirel tutumunu zaman içinde kendi kendisiyle kurduğu ilişkiye taşıyabilir.

Örneğin, çocukluğunda sık sık eleştirilen birinin yetişkinliğinde kendisine karşı oldukça eleştirel davranması, geçmiş ilişkilerinin bugünkü iç dünyasında nasıl izler bırakabildiğini düşünmek için bir başlangıç noktası olabilir. Ancak bu benzerlik tek başına bir özdeşleşmenin kanıtı değildir. Kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin oluşumunda farklı deneyimler ve ruhsal süreçler de rol oynayabilir.

Özdeşleşmeyi yalnızca bir başkasına benzemek olarak düşünmek, sürecin karmaşıklığını gözden kaçırmamıza neden olur. Burada mesele yalnızca dışarıdan gözlenebilen bir davranış değil, başkalarıyla kurulan ilişkilerin kişinin benliğinin oluşumuna nasıl katıldığıdır.

Özdeşleşme neden yalnızca benzemek değildir?

Öykünme ile özdeşleşme arasındaki ayrım, bir davranışın tekrarlanmasıyla bir özelliğin benliğin parçası haline gelmesi arasındaki farkı düşünmemizi sağlar. Gaddini'nin öykünme ve özdeşleşme üzerine çalışmaları, bu iki süreç arasındaki ilişkiyi ele almak için önemli bir kuramsal dayanak sunar.

Winnicott'ın erken dönem ilişkilerine ilişkin yaklaşımı da benliğin oluşumunda ötekinin önemini düşünmemize yardımcı olur. Bebeğin kendisini annenin yüzünde görmesi üzerine geliştirdiği düşünceler, kişinin kendilik deneyiminin başkasıyla kurduğu ilişkiden bağımsız olmadığını vurgular.

Bu çerçevede özdeşleşme, başkasından bir özellik alıp onu olduğu gibi kopyalamak şeklinde anlaşılmamalıdır. Kişinin başkalarıyla kurduğu ilişkiler, kendisini nasıl algıladığını ve kendisiyle nasıl ilişki kurduğunu etkileyebilir. Ancak bu etkiler her zaman birebir tekrar biçiminde ortaya çıkmaz; kişinin kendi ruhsal dünyası içinde farklı anlamlar kazanabilir.

Örneğin, bir genç için önemli olan bir öğretmen, yalnızca mesleki bir model olmayabilir. Öğretmenin merakı, düşünme biçimi veya başkalarına yaklaşımı da gencin kendi olanaklarını hayal etme biçimine katılabilir. Yine de genç, öğretmeninin bir kopyasına dönüşmek zorunda değildir. Bu ilişkiden aldığı şeyler, zaman içinde kendi tercihleri ve deneyimleriyle farklı bir biçim kazanabilir.

Kimlik: Kendimiz hakkında sahip olduğumuz düşünceden daha fazlası

Kimlik, kişinin kendisini nasıl tanımladığıyla sınırlı değildir. Kişinin geçmişiyle, başkalarıyla kurduğu ilişkilerle, benimsediği değerlerle ve geleceğe yönelik tasarılarıyla da ilişkilidir.

Bu nedenle kimliği, farklı özdeşleşmelerin basit bir toplamı olarak düşünmek yeterli olmaz. Kişi, farklı zamanlarda farklı insanlardan etkilenebilir; bu etkiler birbiriyle uyumlu olabileceği gibi çatışabilir de. Kimlik oluşumu, bu farklılıkların ve çatışmaların içinde kişinin kendisiyle kurduğu ilişkinin zamanla biçimlenmesini de içerir.

Bir başkasından alınan özellik, kişide her zaman aynı anlamı taşımaz. Kimi özellikler benimsenir, kimileri sorgulanır, kimileri ise zamanla geride bırakılır. Dolayısıyla kimlik, yalnızca başkalarından alınanların değil, kişinin bunlarla ne yaptığı ve onlarla nasıl bir ilişki geliştirdiğinin de meselesidir.

Ergenlik: Kimlik ve özdeşleşmelerin yeniden ele alınması

Ergenlik, bedensel ve ruhsal değişimlerin yanı sıra kişinin kendisiyle ve başkalarıyla kurduğu ilişkinin de yeniden şekillendiği bir dönemdir. Bu dönemde kişi, çocuklukta önemli olan ilişkileri ve özdeşleşmeleri yeniden değerlendirebilir; kendisi için yeni modeller arayabilir, bazı gruplara yakınlık duyabilir veya daha önce benimsediği özelliklerden uzaklaşabilir.

“Nasıl biri olmak istiyorum?”, “Kime benzemek istiyorum?” ve “Kim gibi olmak istemiyorum?” gibi sorular, ergenin kendisini ve başkalarıyla arasındaki mesafeyi düşünmesinin farklı yolları olarak ortaya çıkabilir.

Bir gencin ailesinin değerlerini sorgulaması ya da arkadaş grubunun içinde kendisine bir yer araması, yalnızca dışarıdan gözlenen bir uyum veya karşı çıkma davranışı olarak değerlendirilmemelidir. Bu süreçler, gencin kendisini başkalarından ayırma ve kendi tercihlerini geliştirme çabalarıyla da ilişkili olabilir.

Bununla birlikte ergenlik, kimlik oluşumunun yalnızca bu döneme ait olduğu anlamına gelmez. Bu dönem, özdeşleşmelerin ve kendilik algısının belirgin biçimde yeniden ele alınabildiği bir eşik olarak düşünülebilir. Kimlikle ilgili sorular ve değişimler yetişkinlikte de farklı biçimlerde devam edebilir.

Kimlikte süreklilik ve değişim

Kimlikten söz ederken hem sürekliliği hem de değişimi birlikte düşünmek gerekir. İnsan zaman içinde değişir; ilişkileri, değerleri, arzuları ve kendisiyle ilgili düşünceleri dönüşebilir. Buna rağmen kişi, geçmişiyle bugünü arasında bir bağ kurmaya ve kendisini zaman içinde aynı kişi olarak deneyimlemeye devam edebilir.

François Ladame'in ergenlik ve kimlik üzerine çalışmaları, bu dönemde yaşanan dönüşümleri ve kimliğin oluşumunu düşünmek açısından başvurulabilecek kuramsal kaynaklar arasındadır.

Kimlikte süreklilik, kişinin hiç değişmemesi anlamına gelmez. Benzer biçimde değişim de kişinin geçmişinden bütünüyle kopması demek değildir. Bazı özdeşleşmeler zaman içinde daha az belirleyici hale gelirken bazıları farklı anlamlar kazanabilir. Kişi, geçmişte kendisi için önemli olan özelliklerle yeni bir ilişki kurabilir.

Bu açıdan kimlik, bir kez tamamlanan ve değişmeden kalan bir yapıdan çok, kişinin deneyimleri ve ilişkileri içinde yeniden biçimlenebilen bir oluşum olarak düşünülebilir.

Başkalarından aldığımız şeylerle ne yapıyoruz?

Başkalarıyla kurduğumuz ilişkiler, kendimizi tanıma ve tanımlama biçimimize katılır. Bazen bir başkasında hayranlık duyduğumuz bir özellik bize kendi olanaklarımızı gösterir. Bazen de kendimizi uzak tutmak istediğimiz bir tutum, kim olmak istemediğimizi düşünmemize yardımcı olur.

Ancak başkalarından etkilenmek, onların bir kopyasına dönüşmek anlamına gelmez. Öykünme, özdeşleşme ve kimlik arasındaki ilişkiyi düşünmek, kendimizde bize ait hissettiğimiz özelliklerin hangi ilişkiler içinde oluştuğunu sorgulamamıza olanak verir. Aynı zamanda bu özelliklerle kurduğumuz ilişkinin zaman içinde değişebileceğini de hatırlatır.

Belki de bir kimse olmak, başkalarından hiçbir şey almadan kendimizi kurmak değil; başkalarıyla ilişkilerimiz içinde oluşan benliğimizle kendimize özgü bir ilişki geliştirebilmektir.

Kaynak:

Bu yazı, Talat Parman'ın Psikanaliz Defterleri 14: Özdeşleşme ve Kimlik içinde yer alan “Bir Kimse Nasıl Olunur? Öykünmeden Özdeşleşmeye Kimlik Oluşumu” başlıklı bölümünden hareketle hazırlanmıştır. Bölümde tartışılan Gaddini, Winnicott, Kestemberg, Ladame ve Rosine Jozef Perelberg'in yaklaşımları, öykünme, özdeşleşme ve kimlik arasındaki ilişkiyi farklı açılardan düşünmeye olanak tanımıştır.

Not: Bu yazı, ilgili bölümün birebir aktarımı değil, bölümden hareketle hazırlanmış özgün bir değerlendirmedir.