Bilinçdışının zamanı: Geçmiş nerede yaşanır?
Everything Everywhere All at Once zamanın tek bir çizgi halinde ilerlediği fikrini bozan filmlerden biri. Evelyn aynı anda farklı yaşamların içinde bulunur; başka seçimlerin açtığı başka hayatlar, başka benlikler ve başka olasılıklar yalnızca geride bırakılmış ihtimaller olarak kalmaz. Birbirleriyle eşzamanlı bir ilişki içinde var olurlar.
Filmin zamanı ele alış biçimi, psikanalizin uzun süredir taşıdığı bir soruyu düşünmek için iyi bir başlangıç noktası sunuyor:
Geçmiş gerçekten geçmişte midir?
Gündelik yaşamda zamanı çoğunlukla kronolojik olarak deneyimleriz. Bir olay gerçekleşir, ardından başka bir olay gelir. Çocukluk geçmişte kalır, yetişkinlik onu takip eder. Yaşadığımız an şimdidir; gelecek ise henüz gerçekleşmemiştir.
Bu zaman anlayışında geçmiş, şimdi ve gelecek birbirinden ayrıdır.
Psikanaliz ise özellikle bilinçdışı söz konusu olduğunda bu ayrımın o kadar kesin olmadığını uzun zamandır ileri sürer.
Freud, bilinçdışı süreçlerin zamansal niteliğinin bilinçli düşünceden farklı olduğunu söyler. Bilinçdışında geçmiş bir olay, yalnızca geçmişte olmuş ve orada kalmış bir olay olarak varlığını sürdürmez. Geçmişe ait olan bir şey, bugün yaşanan bir deneyimin içinde yeniden etkinleşebilir.
Thomas Ogden, 2024 tarihli Rethinking the Concepts of the Unconscious and Analytic Time makalesinde bu meseleyi daha ileri götürerek hem bilinçdışı kavramını hem de analitik zamanda yaşanan deneyimi yeniden düşünmeyi önerir. Ogden için mesele yalnızca bilinçdışının “zamansız” olduğunu tekrar etmek değildir. Asıl soru, analiz sırasında zamanı nasıl deneyimlediğimizdir. Ogden burada birbirinden ayrılamayan iki zaman deneyiminden söz eder:
Diachronic time — kronolojik ya da “saat zamanı”.
Ve
Synchronic time — “rüya zamanı”.
Diachronic zamanda zaman ardışıktır. Bir şey diğerinden sonra gelir. Neden ve sonuç arasında bir sıra vardır. Bir dönem diğerini takip eder; bir olay başka bir olaydan önce ya da sonra gerçekleşir.
Synchronic zamanda ise farklı zamanlar şimdinin içinde birlikte bulunur. Rüyalarda bunun izini açıkça görebiliriz: Çocukluğumuzdan bir ev, yıllardır görmediğimiz bir insan, bugünkü bedenimiz ve henüz gerçekleşmemiş bir olay aynı rüya sahnesinin içinde hiçbir kronolojik çelişki yaratmadan bulunabilir.
Rüya, geçmişi geriye dönüp ziyaret ettiğimiz bir yer değildir.
Geçmiş, rüyanın şimdisinin içinde vardır.
Ogden'ın analitik zaman üzerine düşüncesinin önemli tarafı burada başlar. Çünkü analiz de yalnızca kronolojik zaman içinde gerçekleşen bir konuşma değildir. Elbette seansın başlangıç ve bitiş saati vardır. Analizanın çocukluğu geçmişte yaşanmıştır; analist ve analizan bugün karşı karşıyadır. Bu, diachronic zamanın gerçekliğidir.
Ancak aynı analitik deneyimin içinde başka bir zaman da işler.
Çocuklukta yaşanmış bir travma, yalnızca “yıllar önce olmuş bir olay” olarak anlatılmayabilir. Analitik ilişkinin içinde, o travmanın kişinin bugünkü varoluşunda bıraktığı iz şimdi deneyimlenebilir.
Burada çok önemli bir ayrım ortaya çıkar:
Analizde geçmişe geri dönülmez.
Geçmiş yeniden yaşanabilir hale gelir.
Ogden'ın kullandığı ağaç halkaları imgesi bu ayrımı oldukça iyi anlatır. Ağacın gövdesindeki halkalar geçmişin kendisi değildir. Geçmişte gerçekleşmiş büyüme ve duraklama dönemlerinin, yaşayan ağacın bugünkü yapısında bıraktığı izlerdir. Geçmiş artık mevcut değildir; fakat geçmişin bugünkü varoluş üzerinde bıraktığı iz yaşamaya devam eder. Aynı şeyi ruhsal yaşam için de düşünebiliriz. Çocuklukta yaşanmış olay bugün artık gerçekleşmiyordur. Fakat o olayın kişide bıraktığı iz, kişinin bugün kendisiyle, başkalarıyla ve dünyayla kurduğu ilişkinin içinde yaşamaya devam edebilir.
Dolayısıyla geçmişin bugünkü varlığı, geçmiş olayın hâlâ bir yerde saklanıyor olması değildir. Geçmiş, bugünkü öznel deneyimin içinde bıraktığı iz aracılığıyla vardır.
Bu nedenle Ogden açısından “regresyon” kavramı da yeniden düşünülmeye ihtiyaç duyar. Regresyon, sanki kişi gerçekten geçmişteki bir zamana geri dönüyormuş gibi anlaşılabilir. Oysa geçmişe fiziksel ya da psikolojik anlamda geri dönmek mümkün değildir. Analizde olan şey, kişinin geçmişteki bir zamana gitmesi değil; geçmişin bugünkü varoluşunda bıraktığı izlerin analitik ilişkinin içinde yeniden deneyimlenmesidir. Bu noktada analitik zaman yalnızca analizanın bireysel iç dünyasında gerçekleşen bir süreç değildir.
Ogden, çocukluk travmasının analizde analizan ve analistin birlikte oluşturduğu öznellik içinde deneyimlenmesinden söz eder. Yani geçmişin izi, analitik ilişkinin içinde canlı bir deneyim haline gelir.
Burada “birlikte oluşturulan öznellik” vurgusu önemlidir.
Çünkü analist geçmişte yaşanan olayın tanığı olarak yalnızca dışarıdan onu dinleyen kişi değildir. Analitik ilişkide, analizanın geçmişinin bugün nasıl yaşandığına ilişkin deneyimin bir parçası haline gelir. Fakat bu, analist ile analizanın aynı kişi olduğu anlamına gelmez. Tam tersine, Ogden'ın modelinde eşzamanlı ve kronolojik zaman birbirini dışlamaz. Analizan geçmişin izini analitik ilişkide şimdi yaşarken, analist aynı zamanda ayrı bir kişi olarak kalır. Analitik deneyim bu iki zaman biçiminin birlikte varlığından oluşur. Bu nedenle analitik zaman yalnızca “geçmişin şimdiye taşınması” değildir.
Daha incelikli bir şey gerçekleşir:
Geçmişin bugünkü deneyimde nasıl var olduğu görünür hale gelir.
Bu ayrım, psikanalitik çalışmayı basit bir geçmiş araştırmasından ayırır.
Bir kişinin çocukluğunda ne olduğunu bilmek ile o çocukluk deneyiminin bugün onun yaşamında nasıl sürdüğünü anlamak aynı şey değildir.
“Çocukken terk edildim” kronolojik bir cümledir.
“Biri benden uzaklaştığında bugün ne oluyor?” ise analitik bir soruya dönüşebilir.
Çünkü ikinci soru olayın kendisinden çok, olayın bugün içinde nasıl yaşandığına bakar.
Ve burada zaman tek yönlü değildir.
Geçmiş bugünü biçimlendirir.
Fakat bugünkü deneyim de geçmişin anlamını yeniden kurabilir.
Geçmişte yaşanmış bir olay değişmez. Fakat kişinin o olayla kurduğu ilişki, o olayın kendisinde bıraktığı iz ve bu izin bugün nasıl deneyimlendiği değişebilir.
Bu nedenle psikanalitik değişim, geçmişi silmek değildir.
Geçmişin bugünkü varoluş içindeki biçiminin değişmesidir.
Everything Everywhere All at Once bu düşünceyi başka bir estetik düzlemde görünür kılar. Filmde farklı yaşamlar tek bir kronolojik çizginin birbirini izleyen parçaları değildir; aynı anda erişilebilir hale gelirler. Sinema üzerine yapılan bir çalışmada da filmin geçmiş ile şimdiyi iç içe geçiren, zamanı ve belleği katmanlı bir yapı içinde ele alan anlatısından söz edilir. (DergiPark)
Elbette filmdeki çoklu evren ile Ogden'ın analitik zamanı aynı şey değildir.
Film ontolojik bir çoğulluk kurar:
Başka hayatlar gerçekten başka evrenlerde yaşanmaktadır. Ogden ise psikolojik ve analitik bir zaman deneyiminden söz eder:
Farklı zamanlara ait deneyimler aynı şimdiki yaşantının içinde birlikte bulunabilir.
Bu nedenle filmi Ogden'ın teorisinin doğrudan bir temsili olarak değil, onun düşüncesine yaklaşmak için bir imge olarak kullanmak daha doğru olur.
Filmin “her şey, her yerde, aynı anda” fikri ile Ogden'ın synchronic time kavramı arasında asıl ortaklık, zamanın tek bir çizgiye indirgenememesinde bulunur.
Psikanaliz açısından bu, bilinçdışının zamansızlığını yeniden düşünmek için de önemlidir. “Bilinçdışı zamansızdır” dediğimizde bilinçdışını zamanın dışında bulunan bir bölge gibi düşünme riski taşırız. Ogden'ın önerisi ise daha hareketlidir.
Mesele bilinçdışının zamanın dışında olması değil; insan deneyiminin farklı zaman biçimlerinin aynı anda ve birbirleriyle dinamik bir ilişki içinde yaşanabilmesidir.
Bu durumda psikanalitik çalışmanın sorusu yalnızca:
“Geçmişte ne oldu?”
değildir.
Daha temel soru şudur:
“Geçmiş bugün nasıl oluyor?”
Çünkü bazı deneyimler kronolojik olarak çoktan sona ermiş olabilir.
Fakat onların bıraktığı iz, kişinin bugünkü varoluşunda yaşamaya devam eder.
Analitik süreç, geçmişi değiştirmez.
Onu bugünün içinden yeniden düşünmeye, yeniden yaşamaya ve başka bir biçimde deneyimlemeye açar.
Bu yüzden psikanalitik zamanın hareketi geçmişten bugüne doğru tek yönlü değildir.
Geçmiş bugünde yaşar; şimdi de geçmişe yeni bir anlam verme kapasitesine sahiptir.
Belki de analitik zamanın asıl meselesi budur:
Geçmişin artık var olmadığı gerçeği ile geçmişin hâlâ yaşadığı gerçeğini aynı anda taşıyabilmek.
Kaynak:
Ogden, T. H. (2024). Rethinking the concepts of the unconscious and analytic time. The International Journal of Psychoanalysis, 105(3), 279–291. https://doi.org/10.1080/00207578.2023.2284325 (PubMed)
Freud, S. (1915). The unconscious. The Standard Edition of the Complete Psychological Works of Sigmund Freud, 14, 159–215.
Freud, S. (1900). The Interpretation of Dreams. Standard Edition, Vols. 4–5.
Ogden, T. H. (1994). The analytic third: Working with intersubjective clinical facts. International Journal of Psycho-Analysis, 75, 3–19.
Kwan, D., & Scheinert, D. 2022 yapımı. Everything Everywhere All at Once [Film].
Yorumlar